Πώς αντιμετωπίζουμε την πευκοκάμπια χωρίς να βλάψουμε το οικοσύστημα; Ο Δρ. Πάνος Β. Πετράκης, ειδικός εντομολόγος, καταθέτει επτά επιστημονικές προτάσεις βιολογικής διαχείρισης. Από τη χρήση φερομονών και την εξαπόλυση φυσικών εχθρών, μέχρι τη στοχευμένη χρήση του βακίλου της Θουριγγίας και την καινοτόμα εξουδετέρωση φωλιών με paintball, οι λύσεις υπάρχουν. Ο ειδικός κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τα σκευάσματα που εξοντώνουν ταυτόχρονα τα μυρμήγκια, τονίζοντας πως η προστασία της βιοποικιλότητας και των ωφέλιμων εντόμων είναι επιτακτική ανάγκη για την ισορροπία της φύσης.
Dr Panos V. Petrakis,
National Agricultural Research Foundation,
Institute for the Mediterranean Forest Ecosystem Research,
Laboratory of Entomology
1. Φερομονική μέθοδος κατά την οποία εφαρμόζεται η φερομόνη φύλλου που εκλύεται από το θηλυκό άτομο και προσελκύει την αρσενική πεταλούδα όταν δεν υπάρχει οπτική επικοινωνία (νύχτα). Η νυχτερινή προσέλκυση επελέγη για την αποφυγή φυσικών εχθρών (πουλιά, εντομοφάγα έντομα, ορισμένα σπονδυλόζωα).
2. Παρεμπόδιση σύζευξης με χρήση φερομόνης. Φερομονικά σκευάσματα τοποθετούνται σε όλα τα πεύκα (μία πηγή φερομόνης ανά πεύκο). Με αυτόν τον τρόπο προκαλείται σύγχυση στο αρσενικό το οποίο αδυνατεί να εντοπίσει το θηλυκό που εκπέμπει την φερομόνη. Έτσι επιμηκύνεται ο χρόνος συνεύρεσης των δύο φύλων οπότε υπάρχει αρκετός χρόνος στους φυσικούς εχθρούς (π.χ. νυχτερίδες) να δράσουν.
3. Παρασιτοειδή έντομα των αυγών, των λαρβών, των χρυσαλλίδων και των ενηλίκων. Κατά αυτήν την μέθοδο εξαπολύεται ικανός αριθμός παρασιτοειδών εντόμων που προσβάλει το αντίστοιχο στάδιο της πεταλούδας. Αυτό ήδη γίνεται στην φύση αλλά η έλλειψη παρασιτοειδών εντόμων (π.χ. οι πολύ μικρές σφήκες Baryscapus servadei, Hym., Eulophidae; Ooencyrtus pityocampaе, Hym., Encyrtidae) απαιτεί την δημιουργία εκτροφείων εντόμων από ιδιώτες οι οποίοι θα πωλούν τα εκτρεφόμενα έντομα σε όποιον ενδιαφερόμενο καλλιεργητή, διαχειριστή αστικού πρασίνου ή οποιονδήποτε ενδιαφέρεται για την εφαρμογή πραγματικής οργανικής βιολογικής μεθόδου διαχείρισης των φυσικών εχθρών των φυτών τους. Πάντως, η πρόταση που έκανα κάποτε στον ΕΛΓΟ (ονομαστική μετεξέλιξη του ΕΘΙΑΓΕ) για δημιουργία εντομοτροφείου στις εγκαταστάσεις που είχαν καταστραφεί από δασική πυρκαγιά στην Ραπεντώσα Διονύσου Αττικής έτυχε υποδοχής με πολλά γέλια αν και αργότερα με διαβεβαίωσαν ότι η πρότασή μου ήταν ορθή αφού φυσικά είχα συμμετάσχει σε πολλά σχετικά έργα του εξωτερικού και ήδη είχαν ξεκινήσει τις εργασίες τους πολλές εκμεταλλεύσεις στην Κρήτη και είχε εγκατασταθεί μια Ευρωπαϊκή εταιρεία (Koppers Ολανδίας) στο Κορωπί Αττικής.
4. Επιλεκτική παγίδευση με χρήση τροφικών προσελκυστικών ή φερομονών των κατερχομένων προνυμφών, λαρβών, καμπιών από το πεύκο στο οποίο ζούσαν και καθοδόν προς την νύμφωση μέσα στο έδαφος. Ερευνητικά, η χρήση ειδικών φωσφοριζουσών χρωστικών βοηθά πολύ στην εκτίμηση των εξερχομένων πεταλούδων από τις θέσεις νύμφωσης. Η μέθοδος αυτή κατέδειξε ότι οι κατερχόμενες από τον κορμό προνύμφες της πευκοκάμπιας είναι μόλις το 20% (συνήθως λιγότερες) των ήδη υπαρχόντων στο πεύκο. Η ύπαρξη παγιδευτικών συστημάτων με χρήση προσελκυστικών των προνυμφών και παροχέτευσής τους σε ειδικό σάκο, συνήθως πλαστικό, έχει αναπτυχθεί από ισπανικές εταιρείες στα πλαίσια προγράμματος Life. Αν και η μέθοδος δεν είναι αποτελεσματική, τουλάχιστον όσο άλλες αυτή η μέθοδος διαχείρισης, δεν παγιδεύει πτηνά, ερπετά (π.χ. σαύρες) ή άλλα προστατευόμενα είδη (π.χ. Hipparchia syriaca, Lep., Nymphallidae, αφήνει αυγά σε αγρωστώδη φυτά αλλά επισκέπτεται τον κορμό του πεύκου για εξεύρεση τροφής, έχει μάλιστα και χρωματικές προσαρμογές για αυτήν την επίσκεψη).
5. Εφόσον οι προνύμφες περνάνε την ημέρα στις φωλιές τους και τρέφονται την νύχτα με τις πευκοβελόνες, η φθινοπωρινή και χειμερινή κοπή των φωλεών επιφέρει σημαντική μείωση του πληθυσμού. Μάλιστα, εφόσον μπορεί να υπάρχουν φωλιές αρκετά ψηλά η πρόσβαση μπορεί να επιτευχθεί με την χρήση paint-ball (όπλα που φέρουν πλαστικές σφαίρες). Οι γόμωση με εντομοκτόνο και η διασπορά του μέσα στην φωλιά επιφέρει σοβαρή μείωση του πληθυσμού. Αν και η χρήση –έστω και στοχευμένη- του εντομοκτόνου δεν καθιστά την μέθοδο οργανική, μολαταύτα η μη καταστροφή (συνήθως) της φωλιάς και η χρήση της από άλλες ομάδες προνυμφών, τις καθιστά αποτελεσματικές. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η λιτανεία (σειρά) των προνυμφών δεν αποτελείται από προνύμφες που προέρχονται από το ίδιο θηλυκό ή συγγενή θηλυκά αλλά από τυχαία συναντημένες κάμπιες. Το βασικό όμως πλεονέκτημα της μεθόδου έγκειται στο ότι δεν είναι αναγκαία η χρήση του απαραίτητου αντιισταμινικού φαρμάκου από τους κηπουρούς που πραγματοποιούν τις κοπές των φωλιών. Το φάρμακο αυτό τους προστατεύει από τον ερουκισμό που προκαλείται από την πτώση των φωλιών στο έδαφος και οι οποίες φωλιές είναι γεμάτες από τις ραχιαίες τρίχες που φέρουν τις δύο υπεύθυνες πρωτεΐνες. Θα πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η μη λήψη του αντιισταμινικού είναι υπευθυνότητα τόσο του φορέα υπεύθυνου για τα πεύκα όσο και των κηπουρών.
6. Η χρήση σκευασμάτων του βακίλου της Θουριγγίας (Bacillus thuringiensis) για ραντισμό των πευκοβελονών. Κατάποσή του από τις προνύμφες της πευκοκάμπιας προκαλεί απόφραξη του προσθεντέρου της προνύμφης, η οποία σε λίγες ώρες πεθαίνει από πείνα. Αυτό το υλικό απαιτεί ραντισμό και χρήση προσκολλητικής ουσίας ώστε να μην αποπλυθεί το σκεύασμα από τις βελόνες. Το μειονέκτημά του είναι ότι προκαλεί τον ίδιο θάνατο και σε άλλα λεπιδόπτερα ή άλλα έντομα –π.χ. μυρμήγκια. 7. Τέλος θα ήθελα να επισημάνω ότι υπάρχει και η χρήση των εντομοπαθογόνων μυκήτων, οι οποίοι αφού ραντιστούν στο υπό ενδιαφέρον πεύκο, προσκολλώνται τόσο στα αυγά όσο και στα υπόλοιπα στάδια της πευκοκάμπιας. Οι μύκητες αυτοί επιφέρουν την άμεση μείωση του πληθυσμού της πευκοκάμπιας και δεν προσβάλλουν άλλους οργανισμούς δοσμένου ότι εφαρμόζονται στο κατάλληλο φαινολογικό στάδιο, δηλαδή όταν δεν υπάρχουν άλλα είδη εντόμων.
Τέλος θα ήθελα να επισημάνω ότι πολλές εταιρείες προβάλλουν σαν επιπλέον επιθυμητή ιδιότητα του προϊόντος τους την ταυτόχρονη μείωση των μυρμηγκιών. Αυτό είναι σοβαρό λάθος και δεν θα πρέπει να ακολουθηθεί από κανένα. Τα μυρμήγκια είναι πολύ σημαντικά στην δημιουργία κατάλληλων εδαφικών ιδιοτήτων και αποτελούν τροφή για πολλά άλλα βιολογικά είδη. Πέραν τούτου πρέπει να γίνει γνωστό ότι τα έντομα –η κύρια ταξινομική βαθμίδα του πλανήτη- μειώνεται επικίνδυνα. Προτάσεις – ιδιότητες όπως η παραπάνω δεν βοηθούν καθόλου προς την ανάκαμψη του φαινομένου.
