Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα είναι καθρέφτης της ψυχής του. Μέσα στα μάτια ενός εύθραυστου πλάσματος, καθρεφτίζεται η δική μας ανθρωπιά. Και εκεί, αρχίζει η ηθική μας ευθύνη∙ όχι ως υποχρέωση, αλλά ως μέτρο του ποιοι πραγματικά είμαστε. Όταν κοιτάζω ένα ζώο στα μάτια, δεν βλέπω απλώς ένα «άλλο» πλάσμα. Βλέπω τη δική μου αντανάκλαση∙ βλέπω εκείνο το κομμάτι της ύπαρξής μου που έχω ξεχάσει, το άφωνο, το αγνό, το αφοπλιστικά ειλικρινές. Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα δεν είναι απλώς βιολογική∙ είναι ηθική. Είναι η σχέση μεταξύ δικαιοσύνης και αδικίας. Και σε αυτή τη σχέση αποκαλύπτεται —πάντοτε— το αληθινό μέγεθος του ανθρώπου.
Γιατί η συμπόνοια δεν είναι αδυναμία
Η συμπόνια δεν είναι αδυναμία∙ είναι το ανώτερο ένστικτο της ανθρωπιάς. Είναι η στιγμή που το συναίσθημα καταλαβαίνει αυτό που η λογική δεν μπορεί να εξηγήσει: ότι η ζωή είναι μία και απλά εκδηλώνεται σε χιλιάδες μορφές. Το βλέμμα ενός σκύλου που περιμένει, το πέταγμα ενός πουλιού, το τρέμουλο ή το κλάμα ενός τραυματισμένου ή φοβισμένου πλάσματος∙ όλα αυτά είναι φωνές που μας καλούν να θυμηθούμε την καταγωγή μας —ότι προερχόμαστε όλοι από την ίδια μήτρα, τη μήτρα της φύσης. Η ηθική απέναντι στα ζώα είναι στάση ζωής, είναι τρόπος ύπαρξης. Δεν μπορεί να επιβληθεί με διατάγματα και κανονισμούς γιατί γεννιέται μέσα από τη συναισθηματική ωριμότητα της συνείδησης μας.
Η ηθική ως μέτρο ωριμότητας
Ο Αριστοτέλης έλεγε πως «ο άνθρωπος είναι φύσει πολιτικόν ζώον». Ναι, αλλά πριν γίνει ζώον πολιτικόν, είναι ζώον ηθικόν∙ είναι το ον που έχει τη δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα στο δίκαιο και το άδικο, ανάμεσα στη φροντίδα και την αδιαφορία. Η ηθική του ανθρώπου απέναντι στα ζώα, θα λέγαμε, είναι το μέτρο της ωριμότητας της ψυχής του. Όταν σεβόμαστε το αδύναμο ή τον αδύναμο, εξαγνίζουμε τον εαυτό μας. Η συμπόνια όμως όταν μένει στο συναίσθημα είναι ατελής. Χρειάζεται να γίνει πράξη για να μετατραπεί σε προσφορά. Δεν χρειάζεται να σώσουμε όλο τον κόσμο∙ αρκεί να στρέψουμε το βλέμμα στο πλάσμα που βρίσκεται μπροστά μας.
Η ευαισθησία είναι μορφή πολιτικής χωρίς κομματική ταυτότητα
Κάθε φορά που ταΐζουμε ένα ακηδεμόνευτο ζώο, που προστατεύουμε ένα τραυματισμένο ζώο, που διδάσκουμε στα παιδιά μας τον σεβασμό προς κάθε μορφή ζωής, ο κόσμος αλλάζει — όχι θεωρητικά, αλλά πραγματικά. Η πράξη ευαισθησίας είναι μορφή πολιτικής χωρίς κομματική ταυτότητα∙ είναι πράξη πολιτισμού χωρίς σύνορα. Γιατί πολιτισμός είναι κυρίως ο τρόπος που φερόμαστε σε αυτούς που έχουν την ανάγκης μας. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ειρήνη, όταν είμαστε σε πόλεμο με τη φύση. Δεν μπορούμε να ζητούμε ανθρωπιά, όταν αρνούμαστε να τη δείξουμε σε εκείνους που δεν έχουν φωνή. Η σχέση μας με τα ζώα έχει ουσία όταν είναι πνευματική. Αν δεν καταφέρουμε να συνυπάρξουμε αγαθά μαζί τους, πώς θα καταφέρουμε να συνυπάρξουμε αρμονικά μεταξύ μας;
Ας κάνουμε εμείς το καθήκον μας
Η αληθινή ηθική δεν διαχωρίζει∙ ενώνει. Βλέπει στον άλλο —είτε άνθρωπο είτε ζώο— την προέκταση του εαυτού του. Ας μην περιμένουμε τους άλλους να κάνουν το καθήκον τους∙ ας κάνουμε πρώτα το δικό μας. Η αλλαγή έρχεται από τη στιγμή που ο άνθρωπος παύει να αδιαφορεί. Η ηθική του ανθρώπου απέναντι στα ζώα είναι η ηθική του ανθρώπου απέναντι στον ίδιο τον εαυτό του.
Ανταγωνισμοί και αντιζηλίες
Ας εξετάσουμε όμως κι άλλο ένα κρίσιμο θέμα που ξεπερνά τα όρια της ατομικής μας συμπεριφοράς και εκτείνεται στη συλλογική προσπάθεια που πρέπει να κάνουμε όλοι απέναντι στο κοινό σκοπό της προστασίας των δικαιωμάτων των ζώων και σίγουρα αφορά και αυτό την ηθική μας. Στον χώρο της φιλοζωίας, όπου θα περίμενε κανείς να βασιλεύει η ενότητα, γεννιούνται συχνά ανταγωνισμοί και αντιζηλίες. Και τότε, η πρόθεση μας να βοηθήσουμε σκιάζεται και η συμπόνια χάνει τη φωνή της. Πόσες φορές δεν έχουμε δει οργανώσεις να αδυνατούν να συνεργαστούν, όχι λόγω έλλειψης αγάπης για τα ζώα, αλλά λόγω διαφωνιών για το ποιος θα έχει την προβολή, ποιος θα φαίνεται πιο «δραστήριος», ποιος θα εισπράξει την κοινωνική ή ψηφιακή αναγνώριση. Σε πολλές πόλεις, φιλοζωικές ομάδες δρουν παράλληλα, συχνά χωρίς συντονισμό, με αποτέλεσμα να επαναλαμβάνονται οι ίδιες προσπάθειες, να σπαταλούνται πόροι και ενέργεια και να δημιουργείται σύγχυση ακόμη και στους πολίτες που θέλουν να βοηθήσουν. Μικρές αντιπαλότητες, που σε άλλους χώρους μπορεί να θεωρούνται ανούσιες, εδώ αποκτούν τραγική σημασία: γιατί κάθε διάσπαση στερεί δύναμη από τα ανυπεράσπιστα ζώα.
Προαπαιτούμενος ο σεβασμός
Είναι τραγικό να παλεύουμε για το σεβασμό απέναντι στα ζώα και να ξεχνάμε να σεβόμαστε ο ένας τον άλλον. Ο ανταγωνισμός δεν είναι απλώς ανθρώπινη αδυναμία∙ είναι η σκιά του εγώ που παρεισφρέει ακόμα και στους πιο αγνούς αγώνες. Και κάθε φορά που αφήνουμε αυτή τη σκιά να μεγαλώνει, αποδυναμώνουμε το ίδιο μας το έργο. Ο αγώνας για τα δικαιώματα των ζώων δεν ανήκει σε καμία ομάδα∙ είναι κοινό καθήκον απέναντι στη ζωή. Δεν έχει σημασία ποιος σώζει∙ σημασία έχει ότι ένα πλάσμα σώζεται. Δεν έχει σημασία ποιος μιλά πρώτος∙ σημασία έχει να ακούγεται η φωνή των ζώων, από όλο και πιο πολλούς. Η συλλογικότητα δεν είναι απλή συνεργασία∙ είναι η ηθική υπέρβαση του ατομισμού. Σημαίνει να βάζεις το κοινό καλό πάνω από την προσωπική επιβεβαίωση. Να δουλεύεις για την προσφορά χωρίς ανταπόδοση. Να θυμάσαι πως η φιλοζωία δεν είναι πεδίο ανταγωνισμού, αλλά συμπόρευσης για τη δημιουργία ενός πιο δίκαιου πιο ηθικού κόσμου, που να μας χωράει όλους. Η ενότητα δεν είναι ομοφωνία, ούτε υποταγή∙ είναι συνειδητή σύμπνοια. Όπως η φύση δεν πολεμά τον εαυτό της, έτσι κι εμείς οφείλουμε να σταθούμε δίπλα, όχι απέναντι. Γιατί κάθε φορά που διασπόμαστε, αφήνουμε χώρο στην αδιαφορία και την κακοποίηση να νικήσουν. Η ηθική ευθύνη του ανθρώπου, λοιπόν, δεν περιορίζεται στα ζώα∙ εκτείνεται και στους ανθρώπους που αγωνίζονται γι’ αυτά. Να σεβόμαστε, να ακούμε ενεργά, να συνεργαζόμαστε αγαθά∙ είναι κι αυτό μια μορφή φιλοζωίας. Αν θέλουμε να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα των ζώων, πρέπει πρώτα να συμφιλιωθούμε μεταξύ μας∙ να διοχετεύσουμε το «εγώ» μέσα στο «εμείς», διαφορετικά εξυπηρετούμε άλλες ανάγκες από αυτές της προστασίας των ζώων.
Η συμπόνια ως προαπαιτούμενο της πράξης
Η ηθική ευθύνη του ανθρώπου δεν τελειώνει με τη συμπόνια∙ ολοκληρώνεται μόνο με την πράξη. Και η πιο δυνατή πράξη σήμερα, είναι η ενότητα. Από την ενότητα θα προκύψουν οι πολλές διαφορετικές ιδέες, οι καινοτομίες και οι πρωτοβουλίες που θα οδηγήσουν στην οργανωμένη, αποτελεσματική δράση, που θα μας επιτρέψουν να μυήσουμε περισσότερους σε αυτό τον κοινό αγώνα για ένα πιο συμπεριληπτικό και δίκαιο μέλλον για τα ζώα, τους ανθρώπους, τη φύση.
Παναγιώτα Μπλέτα – Συγγραφέας, Διανοήτρια
Email: bletas.p1@gmail.com
Facebook/Instagram/TikTok: Panagiota Bleta
