Με επιτυχία ολοκληρώθηκε το 1ο Φιλοζωικό Εκπαιδευτικό Συμπόσιο της Ομάδας Παιδείας της ΠΦΠΟ, με την ομιλία του δημοσιογράφου Πέτρου Κατσάκου να δίνει τον τόνο. Ο κ. Κατσάκος κάλεσε την εκπαιδευτική κοινότητα να ξεπεράσει τον παραδοσιακό ανθρωποκεντρισμό και να εισαγάγει τον αντισπισισμό στα σχολεία. Υπογράμμισε ότι τα ζώα είναι αισθανόμενα υποκείμενα ζωής και όχι αντικείμενα εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με τον ομιλητή, η πραγματική ηθική πρόοδος ξεκινά όταν καλλιεργούμε στα παιδιά μια διευρυμένη ενσυναίσθηση, μαθαίνοντάς τα να αμφισβητούν τη βία και τις κοινωνικές ιεραρχίες. «Ο άνθρωπος ό,τι είναι σήμερα το οφείλει στα ζώα», κατέληξε, θέτοντας ένα κρίσιμο ερώτημα για το αν η πρόοδός μας μάς τιμά ή μας εκθέτει.
ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΟΜΙΛΙΑ
Φίλες και φίλοι
είναι ιδιαίτερη τιμή να βρίσκομαι σήμερα εδώ, σε ένα συμπόσιο που επιχειρεί να ανοίξει έναν ουσιαστικό διάλογο για κάτι που επί δεκαετίες έμενε στο περιθώριο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Τη σχέση μας με τα μη ανθρώπινα ζώα και τον τρόπο με τον οποίο η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία μιας κοινωνίας δικαιοσύνης για όλα τα έμβια όντα.
Για πολλά χρόνια μάθαμε να βλέπουμε τα ζώα μέσα από έναν αυστηρά ανθρωποκεντρικό φακό. Ως μέσα, ως ιδιοκτησία, ως εργαλεία εξυπηρέτησης ανθρώπινων αναγκών, ως υπάρξεις κατώτερες από εμάς. Αυτή η αντίληψη ρίζωσε βαθιά στις κοινωνίες μας και πέρασε από γενιά σε γενιά σχεδόν ως κάτι φυσικό.
Όμως σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα.
Γνωρίζουμε ότι τα ζώα αισθάνονται φόβο, πόνο, αγωνία, μοναξιά, χαρά και επιθυμία για ζωή. Γνωρίζουμε ότι δημιουργούν δεσμούς, ότι έχουν προσωπικότητα, μνήμη, συναισθήματα και ανάγκη για ασφάλεια. Και από τη στιγμή που αναγνωρίζουμε την ικανότητά τους να βιώνουν τον κόσμο, γεννιέται και μια τεράστια ηθική ευθύνη.
Η στάση μας απέναντι στα ζώα αποτελεί βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό ζήτημα. Αφορά το πώς αντιλαμβανόμαστε την εξουσία, την ισχύ και το δικαίωμα του ισχυρότερου πάνω στον πιο ευάλωτο.
Ο αντισπισισμός έρχεται ακριβώς να αμφισβητήσει αυτή τη λογική.
Όπως η κοινωνία άρχισε σταδιακά να αμφισβητεί μορφές διάκρισης που θεωρούνταν κάποτε «φυσικές», έτσι καλούμαστε πλέον να αμφισβητήσουμε και τη διάκριση που βασίζεται στο είδος. Την ιδέα δηλαδή ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αυτονόητα μεγαλύτερη αξία και ότι τα υπόλοιπα ζώα υπάρχουν για χρήση, εκμετάλλευση ή κατανάλωση.
Αυτός ο προβληματισμός ίσως προκαλεί αμηχανία, γιατί αγγίζει βαθιά ριζωμένες κοινωνικές συνήθειες. Όμως η εκπαίδευση οφείλει ακριβώς να δημιουργεί χώρο για σκέψη, αμφισβήτηση και ηθικό αναστοχασμό.
Το σχολείο δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός μετάδοσης πληροφοριών. Είναι ένας χώρος διαμόρφωσης συνειδήσεων. Και οι συνειδήσεις διαμορφώνουν τον κόσμο του αύριο.
Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι ένα ζώο δεν είναι αντικείμενο αλλά υποκείμενο ζωής, κάτι ουσιαστικό αλλάζει μέσα του. Μαθαίνει να αναγνωρίζει τον πόνο του άλλου, ακόμη κι όταν αυτός ο άλλος έχει διαφορετική μορφή, διαφορετική φωνή ή διαφορετικό σώμα.
Αυτή η διαδικασία καλλιεργεί την ενσυναίσθηση σε βαθύτερο επίπεδο.
Γιατί η ενσυναίσθηση που περιορίζεται μόνο σε όσους μας μοιάζουν παραμένει περιορισμένη. Η πραγματική ηθική πρόοδος αρχίζει όταν διευρύνουμε τον κύκλο της ηθικής μας ανησυχίας και συμπεριλαμβάνουμε μέσα σε αυτόν και τα μη ανθρώπινα ζώα.
Η φιλοζωική και αντισπισιστική εκπαίδευση δεν επιδιώκει απλώς να κάνει τα παιδιά «να αγαπούν τα ζωάκια». Ο στόχος είναι πολύ πιο ουσιαστικός. Να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτύξουν κριτική σκέψη γύρω από την κυριαρχία, τη βία, την εκμετάλλευση και τις κοινωνικές ιεραρχίες.
Γιατί ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα ζώα συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε συνολικά την αξία της ζωής.
Μια κοινωνία που εκπαιδεύει τα παιδιά να θεωρούν φυσιολογική τη βία απέναντι στους πιο αδύναμους, δημιουργεί ανθρώπους πιο εξοικειωμένους με την αδιαφορία. Αντίθετα, μια κοινωνία που διδάσκει τον σεβασμό προς κάθε αισθανόμενο ον, χτίζει πολίτες με μεγαλύτερη ηθική ευαισθησία και κοινωνική συνείδηση.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η τεράστια σημασία της εκπαίδευσης.
Το σχολείο μπορεί να γίνει χώρος απελευθερωτικής σκέψης. Να δώσει στα παιδιά τη δυνατότητα να κάνουν ερωτήσεις που συχνά αποφεύγουμε ως κοινωνία.
Γιατί υπάρχουν αδέσποτα;
Γιατί κάποια ζώα τα αγαπάμε ενώ κάποια άλλα τα αντιμετωπίζουμε ως προϊόντα;
Γιατί η εκμετάλλευση των ζώων θεωρείται κοινωνικά αποδεκτή;
Ποια είναι τα όρια της ανθρώπινης εξουσίας πάνω στα υπόλοιπα έμβια όντα;
Αυτές οι ερωτήσεις έχουν βαθιά παιδαγωγική αξία. Μαθαίνουν στα παιδιά να σκέφτονται ηθικά, να αμφισβητούν κανονικότητες και να αναζητούν έναν πιο δίκαιο τρόπο συνύπαρξης.
Ο αντισπισισμός μέσα στην εκπαίδευση δεν σημαίνει επιβολή σκέψης. Σημαίνει άνοιγμα οριζόντων. Σημαίνει να επιτρέψουμε στα παιδιά να δουν ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο πέρα από την κυριαρχία και την εκμετάλλευση.
Και ίσως αυτό είναι πιο αναγκαίο από ποτέ.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η βία συχνά κανονικοποιείται. Όπου η καταστροφή του φυσικού κόσμου αντιμετωπίζεται ως παράπλευρη συνέπεια της «ανάπτυξης». Όπου η ευαισθησία συχνά θεωρείται αδυναμία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η υπεράσπιση των ζώων γίνεται πράξη βαθιάς ηθικής και κοινωνικής αντίστασης.
Γιατί υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα των πιο αδύναμων υπάρξεων να υπάρχουν χωρίς φόβο και εκμετάλλευση. Υπερασπιζόμαστε την ιδέα ότι η δύναμη δεν δημιουργεί ηθικό δικαίωμα. Υπερασπιζόμαστε μια κοινωνία που επιλέγει τη συμπόνια αντί της κυριαρχίας.
Και αυτή η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει μέσα από την εκπαίδευση.
Από έναν εκπαιδευτικό που θα ανοίξει μια συζήτηση μέσα στην τάξη.
Από ένα παιδί που θα αρχίσει να βλέπει διαφορετικά ένα αδέσποτο στον δρόμο.
Από μια σχολική κοινότητα που θα επιλέξει να καλλιεργήσει τον σεβασμό προς κάθε μορφή ζωής.
Οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές ξεκινούν πάντοτε από μικρές μετατοπίσεις συνείδησης.
Και ίσως η πιο σημαντική μετατόπιση που καλούμαστε σήμερα να κάνουμε είναι να πάψουμε να βλέπουμε τα ζώα ως «κάτι» και να αρχίσουμε να τα βλέπουμε ως «κάποιους».
Ως υπάρξεις με δική τους ζωή, δικά τους συμφέροντα και δική τους αξία πέρα από τη χρησιμότητά τους για τον άνθρωπο.
Αν η εκπαίδευση έχει πραγματικά στόχο να δημιουργήσει πιο δίκαιους ανθρώπους και πιο ώριμες κοινωνίες, τότε τα δικαιώματα των ζώων οφείλουν να αποτελέσουν κομμάτι αυτής της συζήτησης.
Γιατί ο πολιτισμός μιας κοινωνίας αποτυπώνεται και στον τρόπο που αντιμετωπίζει εκείνους που βρίσκονται πιο χαμηλά στην ιεραρχία ισχύος.
Και γιατί ίσως η πραγματική πρόοδος αρχίζει τη στιγμή που αποφασίζουμε ότι η συμπόνια δεν θα ξεχωρίζει είδη. Ο άνθρωπος ότι είναι σήμερα το οφείλει στα ζώα. Στα ζώα που ιστορικά χρησιμοποίησε για να τραφεί, για να ντυθεί και γενικότερα για να “προοδεύσει”. Μια πρόοδος όμως που οδηγησε πού; Σε έναν κόσμο καλύτερο, δικαιότερο και ηθικότερο σε ότι αφορά την σχέση μας με τα μη ανθρώπινα ζώα ή σε έναν κόσμο για τον οποίο θα πρέπει μάλλον να ντρεπόμαστε για την συμπεριφορά μας απέναντι στα ζώα; Η απάντηση είναι δύσκολη αλλά την οφείλουμε και στον εαυτό μας και στα ζώα.
