Πολλές απορίες προκαλεί το νομικό καθεστώς που διέπει τα ζώα συντροφιάς.
Είναι ο λόγος που δημιουργήθηκε το news4pet. Να αποτυπώσει με επαγγελματικό δημοσιογραφικό ύφος τα όσα συμβαίνουν εντός του φιλοζωικού κινήματος και να άρει τις όποιες παρανοήσεις υφίστανται σε σχέση με το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τα ζώα συντροφιάς. Όλα αυτά δοσμένα με δημοσιογραφικό τρόπο. Ενας αναγνώστης μας λοιπόν μας έστειλε ερώτηση-απορία στο Facebook ως σχόλιο στην ανάρτηση μας με τίτλο «Επίθεση δεσποζόμενων σκύλων-Δικαιώματα των θυμάτων». Η ερώτηση του έχει ως εξής: «Πρέπει να μας πείτε όμως τι μπορεί να γίνει για τα αδέσποτα ,που αυτά έχουν το δικαίωμα να κυκλοφορούν χωρίς λουρί, ελεύθερα και δυνητικά επικίνδυνα. Γιατί ο νόμος υποχρεώνει τον ιδιοκτήτη σκύλου σε βόλτα με λουρί, ενώ οι δημόσιες υπηρεσίες δεν έχουν καμία ευθύνη από την ελευθεριότητα των αδέσποτων».
Προφανώς από την ερώτηση του προκύπτει άγνοια περί των ευθυνών των δημοσίων υπηρεσιών και δη των δήμων που με βάση τον ν. 4830/2021 έχουν την ευθύνη για τα αδέσποτα που κυκλοφορούν στα χωρικά όρια τους.
Η ΝΟΜΙΚΗ ΑΠΟΨΗ
Η διαφοροποίηση ευθυνών μεταξύ ιδιοκτητών δεσποζόμενων ζώων συντροφιάς και των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) ως προς τη διαχείριση αδέσποτων.
Προκαταρκτική διευκρίνιση: η διατύπωση του ερωτήματος («οι δημόσιες υπηρεσίες δεν έχουν καμία ευθύνη») δεν αποδίδει με ακρίβεια το ισχύον δίκαιο. Οι ΟΤΑ φέρουν σαφή θεσμική υποχρέωση διαχείρισης των αδέσποτων η ευθύνη τους είναι διαφορετικής φύσης από αυτήν του ιδιώτη κατόχου, όχι όμως ανύπαρκτη. Η ανάλυση που ακολουθεί εξηγεί τον λόγο της διαφοροποίησης.
Νομική βάση – Διπλό καθεστώς ευθύνης
Το ελληνικό δίκαιο διακρίνει δύο κατηγορίες ζώων συντροφιάς με διαφορετικό καθεστώς ευθύνης:
α) Δεσποζόμενα ζώα: Ο ιδιοκτήτης/κάτοχος έχει προσωπική, άμεση και συνεχή εξουσία και έλεγχο επί συγκεκριμένου ζώου. Η ευθύνη του απορρέει από τη σχέση κυριότητας/κατοχής και είναι αστική, διοικητική και ενδεχομένως ποινική.
β) Αδέσποτα ζώα: Δεν υπάρχει συγκεκριμένος ιδιοκτήτης. Η μέριμνα αναλαμβάνεται θεσμικά από την τοπική αυτοδιοίκηση, ως τοπική υπόθεση κατά την έννοια του άρθρου 102 του Συντάγματος και του Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (βλ. άρθρο 1 του ν. 5314/2026, όπου καταγράφεται η οργανωτική δομή και οι αρμοδιότητες της αυτοδιοίκησης).
Η διαφοροποίηση δεν αποτελεί προνόμιο υπέρ του Δημοσίου· απορρέει από τη φύση της σχέσης μεταξύ προσώπου και ζώου.
Γιατί ο νόμος επιβάλλει «λουρί» και εντατικά καθήκοντα στον ιδιοκτήτη
Ο ιδιοκτήτης έχει τη νομική και πραγματική δυνατότητα να ελέγχει τη συμπεριφορά του ζώου του. Ο νομοθέτης, ενσωματώνοντας τις ενωσιακές απαιτήσεις για την ευζωία των ζώων (βλ. άρθρο 3 του Π.Δ. 374/2001, που ενσωματώνει το άρθρο 3 της Οδηγίας 98/58/ΕΚ), επιβάλλει στους κυρίους και κατόχους την υποχρέωση να λαμβάνουν «όλα τα ενδεδειγμένα μέτρα» ώστε το ζώο να μην υφίσταται πόνο, ταλαιπωρία ή βλάβη, αλλά και να μην προκαλεί κινδύνους σε τρίτους.
Το λουρί αποτελεί την ελάχιστη τεχνική εγγύηση του ελέγχου αυτού στον δημόσιο χώρο: εξασφαλίζει ότι το ζώο δεν θα:
- διαφύγει και μετατραπεί σε αδέσποτο,
- προκαλέσει τραυματισμούς σε ανθρώπους ή άλλα ζώα,
- προκαλέσει τροχαία ατυχήματα,
- μολύνει χώρους ή διαδώσει ασθένειες.
Δημόσια υγεία και βιοασφάλεια
Η υποχρέωση ελέγχου του δεσποζόμενου ζώου συνδέεται άμεσα με τη δημόσια υγεία. Το ενωσιακό και εθνικό δίκαιο επιβάλλει αυστηρά καθήκοντα υγειονομικού ελέγχου, καθαρισμού και απολύμανσης όταν πρόκειται για μετακίνηση ζώων. Ενδεικτικά:
- Το άρθρο 2 του Π.Δ. 115/2010 (ενσωμάτωση Οδηγίας 2008/73/ΕΚ) υποχρεώνει τους μεταφορείς να χρησιμοποιούν μεταφορικά μέσα κατασκευασμένα ώστε να μη διαρρέουν κόπρανα, στρωμνή ή ζωοτροφή, και να καθαρίζονται/απολυμαίνονται μετά από κάθε μεταφορά.
- Το άρθρο 14 του Π.Δ. 242/2005 (άρθρο 8γ της Οδηγίας 91/68/ΕΟΚ) προβλέπει αντίστοιχες υποχρεώσεις για μεταφορείς ζώων, με έγγραφη δέσμευση συμμόρφωσης και εγκεκριμένες εγκαταστάσεις.
- Το άρθρο 2 του Π.Δ. 19/2015 (ενσωμάτωση Οδηγίας 2013/31/ΕΕ) ρυθμίζει τους όρους εμπορίας σκύλων και γατών, με απαιτήσεις κλινικής εξέτασης και ταυτοποίησης βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 576/2013.
- Το άρθρο 24 του Π.Δ. 37/2005 εξειδικεύει τα μέτρα καθαρισμού/απολύμανσης για την αντιμετώπιση επιδημιών (αφρικανική πανώλη χοίρων), όπου η μη τήρηση κανόνων ελέγχου μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες.
Το κοινό νόημα των διατάξεων: ο ιδιοκτήτης/κάτοχος αναλαμβάνει το βάρος της βιοασφάλειας, γιατί μόνον αυτός γνωρίζει το ιστορικό, την υγεία και τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου ζώου.
Ειδικές εξαιρέσεις (σκύλοι βοηθείας)
Το άρθρο 4 της Υπ. Απόφασης 362897/2023 επιτρέπει τη μετακίνηση εκπαιδευμένων σκύλων-οδηγών τυφλών και σκύλων βοηθών σε μέσα μαζικής μεταφοράς χωρίς κλουβί και φίμωτρο, εφόσον φέρουν λουρί χειρισμού και ο χρήστης/εκπαιδευτής επιδεικνύει, όποτε του ζητηθεί, τα προβλεπόμενα παραστατικά πιστοποίησης εκπαίδευσης και υγείας. Το λουρί εδώ αποτελεί ρητή προϋπόθεση επιτρεπτής παρουσίας του ζώου στον δημόσιο χώρο.
Αντίστοιχα, η Υπ. Απόφαση 431672/2023 επιβάλλει για τα κυνηγετικά σκυλιά που εισέρχονται σε εκτροφείο κυνηγετικών ζώων υποχρέωση σήμανσης, αντιλυσσικού εμβολιασμού και φυσικού ελέγχου (περιλαίμιο με στοιχεία ιδιοκτήτη). Χωρίς σήμανση και εμβολιασμό, η είσοδος απαγορεύεται.
Το καθεστώς ευθύνης για τα αδέσποτα – δεν είναι «καμία ευθύνη»
Η διαχείριση αδέσποτων αποτελεί τοπική υπόθεση με βάση το τεκμήριο αρμοδιότητας του άρθρου 102 του Συντάγματος και τη διοικητική οργάνωση που περιγράφεται στον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (άρθρο 1 ν. 5314/2026). Οι δήμοι υποχρεούνται, βάσει του γενικότερου πλαισίου προστασίας ζώων συντροφιάς, να εφαρμόζουν προγράμματα περισυλλογής, στείρωσης, ηλεκτρονικής σήμανσης, εμβολιασμού και υιοθεσίας.
Επίσης, το άρθρο 10 της Υπ. Απόφασης 38609 ΕΞ 2023/2023 αποτυπώνει τη γενικότερη λογική των υποχρεώσεων των Δήμων σε κοινόχρηστους χώρους: μέριμνα για καθημερινό καθαρισμό, εξοπλισμό, ασφάλεια και προστασία των πολιτών και του περιβάλλοντος στους χώρους ευθύνης τους. Ο Δήμος δεν είναι απλός θεατής φέρει θετικές υποχρεώσεις οργάνωσης και εποπτείας.
Συνδρομή άλλων αρχών
Όταν προκύπτουν υγειονομικοί κίνδυνοι, ενεργοποιείται πλέγμα υπηρεσιών:
- Άρθρο 20 του Π.Δ. 37/2005: η κατά τόπον αυτοδιοίκηση οφείλει να θέτει στη διάθεση της κτηνιατρικής υπηρεσίας εξοπλισμό, οχήματα και προσωπικό για την αντιμετώπιση αναγκών ζωοανθρωπονόσων.
- Υπ. Απόφαση Φ.708/21/Σ.21/2023: προβλέπει συντονισμό μονάδων της Πολεμικής Αεροπορίας με τις αρμόδιες δασικές και κτηνιατρικές αρχές για δράσεις δίωξης άγριων ζώων υπό αυστηρές διαδικασίες ασφαλείας.
- Υπ. Απόφαση ΥΠ 1166/2026: προβλέπει διοικητικές κυρώσεις για παραβάτες κανόνων προστασίας-θήρας, με παραπομπή στο άρθρο 157 του ν.δ. 187/1973.
Η λειτουργία αυτού του πλέγματος αποδεικνύει ότι το Δημόσιο δεν απαλλάσσεται απλώς η ευθύνη κατανέμεται σε διαφορετικά όργανα και ενεργοποιείται με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με τον ιδιώτη ιδιοκτήτη.
Ευθύνη από παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας
Οι ΟΤΑ ευθύνονται αστικά όταν αποδεικνύεται ότι παρέλειψαν να ασκήσουν τα καθήκοντα διαχείρισης αδέσποτων που τους επιβάλλει ο νόμος (μη εφαρμογή προγραμμάτων περισυλλογής, ανεπαρκής στείρωση, μη τήρηση καταφυγίων). Η ευθύνη αυτή θεμελιώνεται στις γενικές διατάξεις περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου και των ΝΠΔΔ. Δεν πρόκειται για αντικειμενική εγγυητική ευθύνη, όπως αυτή του ιδιοκτήτη ζώου, αλλά για ευθύνη από πλημμελή άσκηση δημόσιας εξουσίας.
Γιατί η ένταση της ευθύνης διαφέρει
Η φαινομενική ανισότητα εξηγείται από τα εξής κριτήρια:
(i) Δυνατότητα ελέγχου: Ο ιδιοκτήτης ασκεί άμεση, εξατομικευμένη εξουσία επί συγκεκριμένου ζώου. Ο Δήμος διαχειρίζεται πληθυσμό αδέσποτων σε ολόκληρη τη διοικητική του περιφέρεια, με περιορισμένους πόρους και χωρίς προγενέστερη γνώση κάθε ζώου.
(ii) Αιτιώδης σύνδεσμος: Ο ιδιοκτήτης έχει αμεσότερο αιτιώδη σύνδεσμο με τη ζημιογόνο πράξη του ζώου του (π.χ. δάγκωμα από τον σκύλο του). Ο Δήμος έχει έμμεση σχέση με μεμονωμένο αδέσποτο η ευθύνη του κρίνεται συνολικά, με βάση την επάρκεια των προγραμμάτων του.
(iii) Πηγή υποχρέωσης: Η υποχρέωση του ιδιώτη πηγάζει από την ιδιότητα κυρίου/κατόχου (ενοχική/εμπράγματη σχέση με το ζώο). Η υποχρέωση του ΟΤΑ πηγάζει από τον νόμο και ασκείται με τα μέσα και τη διακριτική ευχέρεια που ο ίδιος ο νόμος του παρέχει.
(iv) Αρχή αναλογικότητας: Η ένταση της υποχρέωσης πρέπει να είναι ανάλογη με τη δυνατότητα εκπλήρωσής της. Θα ήταν αντισυνταγματικό να απαιτηθεί από τον Δήμο απόλυτη πρόληψη κάθε συμβάντος από αδέσποτο, όπως θα ήταν παράλογο να απαλλαγεί ο ιδιοκτήτης από την ευθύνη ελέγχου του ζώου του.
Αντίλογος και όρια του επιχειρήματος
Ο αντίλογος («οι ΟΤΑ δεν ευθύνονται αρκετά») έχει ουσία σε πραγματικό επίπεδο: υπάρχουν περιπτώσεις παντελούς αδράνειας δήμων, ανεπαρκών προγραμμάτων στείρωσης και έλλειψης καταφυγίων. Το δίκαιο δεν τους απαλλάσσει αντίθετα, τα δικαστήρια εξετάζουν κατά περίπτωση:
- αν ο ΟΤΑ διέθετε πρόγραμμα διαχείρισης,
- αν είχε λάβει μέτρα για γνωστά «προβληματικά» ζώα,
- αν είχε λάβει καταγγελίες που παρέβλεψε,
- αν διέθεσε τους αναγκαίους πόρους (καταφύγια, κτηνιάτρους, σήμανση).
Όταν αποδεικνύεται πλημμέλεια, η αστική ευθύνη του ΟΤΑ αναγνωρίζεται. Η διαφορά με τον ιδιώτη ιδιοκτήτη είναι ότι η κρίση απαιτεί απόδειξη οργανωτικής αστοχίας, όχι απλώς την ύπαρξη ζημίας από αδέσποτο.
Πρακτικά συμπεράσματα
- Το λουρί δεν είναι αυθαίρετος περιορισμός είναι το ελάχιστο μέσο υλοποίησης της υποχρέωσης ελέγχου, βιοασφάλειας και ευζωίας που επιβάλλει τόσο η ενωσιακή όσο και η εθνική νομοθεσία (Π.Δ. 374/2001, Π.Δ. 115/2010, Π.Δ. 242/2005, Π.Δ. 19/2015, ΥΑ 362897/2023, ΥΑ 431672/2023).
- Οι ΟΤΑ έχουν ουσιώδη θεσμική ευθύνη διαχείρισης αδέσποτων, με βάση το Σύνταγμα, τον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026) και το ειδικότερο πλαίσιο προστασίας ζώων συντροφιάς.
- Η διαφορά στην ένταση της ευθύνης δικαιολογείται από τη δυνατότητα ελέγχου, τον αιτιώδη σύνδεσμο και την αρχή της αναλογικότητας.
- Σε περίπτωση ζημίας από αδέσποτο, ο ζημιωθείς μπορεί να στραφεί κατά του οικείου ΟΤΑ, επικαλούμενος παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας, με τα κατάλληλα αποδεικτικά στοιχεία περί οργανωτικής πλημμέλειας.
