Ήμερη και άγρια ζωή. Στη σκιά των κατοικίδιων
«Το πιο δύσκολο πράγμα να δει κανείς είναι εκείνο που όντως υπάρχει» γράφει ο Τζων Άλεκ Μπέικερ, στο βιβλίο του Ο πετρίτης
Και θα προσπαθήσω να αποδείξω πώς αυτό ακριβώς συμβαίνει.
Ας ξεκινήσουμε με τη διευκρίνιση του τίτλου: «Στη σκιά των κατοικίδιων», o οποίος σε κάποιο βαθμό παραπέμπει στο In the Shadow of Man (1971), Στη σκιά του ανθρώπου της Τζέιν Γκούντολ. Τι σημαίνει βρίσκομαι, μένω στη σκιά κάποιου; Σημαίνει μένω στην αφάνεια, παραμένω αφανής δίπλα σε κάποια πιο ισχυρή προσωπικότητα, δίπλα σε κάποιον που θεωρητικά είναι ισχυρότερος από μένα. Στο βιβλίο της Γκούντολ είναι η σκιά του ανθρώπου που πέφτει πάνω σε όλα τα άλλα μη ανθρώπινα πλάσματα, εξουσιάζοντάς τα. Ωστόσο ο άνθρωπος στην πορεία του χρόνου, υποχρεωμένος από μια σειρά εξελίξεων να διευρύνει τη σφαίρα της ηθικής θεώρησης, φρόντισε, κυρίως κατασκευάζοντάς τα με τα συμβολικά και υλικά κελιά του δυτικού πολιτισμού και της αντίστοιχης κοσμοθεώρησης, να υψώσει κάπως ορισμένα ζώα, τα λεγόμενα κατοικίδια, με αποτέλεσμα τα υπόλοιπα ζώα, που δεν είχαν την ίδια «τύχη», να βρεθούν ακριβώς στη σκιά των κατοικιδίων και να μην απολαμβάνουν την ίδια φροντίδα και μέριμνα. Εμείς θα μιλήσουμε για αυτά ακριβώς τα άλλα –μη προνομιούχα, θα μπορούσαμε να πούμε– ζώα. Γιατί όλα τα ζώα, ανθρώπινα και μη, έχουν εξίσου και το ίδιο δικαίωμα στη ζωή, έχουν επιθυμίες και συναισθήματα, μολονότι –ή και για τον λόγο ότι– ζουν το καθένα με τον τρόπο του τον κόσμο και στον κόσμο.
Γενοκτονίες ζώων
Ας δούμε το κατεξοχήν παράδοξο που χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά μας απέναντι στα μη ανθρώπινα όντα. Όταν κακοποιείται ένα κατοικίδιο αμέσως –και ορθώς– ξεσηκωνόμαστε, θυμώνουμε, ζητάμε την παραδειγματική τιμωρία του δράστη. Ωστόσο μέσα στο αμέσως επόμενο διάστημα με την ευκαιρία των εορτών θα διαπραχθούν πραγματικές γενοκτονίες μη ανθρώπινων ζωών· το Πάσχα διασκεδάσουμε σφάζοντας αμνοερίφια και ποζάρουμε δίπλα σε σούβλες· τρελαινόμαστε για γουρουνοπούλα· στις 25 Μαρτίου θέλουμε σκορδαλιά πλάι στον μπακαλιάρο και χταπόδι για το ούζο, αδιαφορώντας ότι και στις περιπτώσεις αυτές πρόκειται για πλάσματα που υποφέρουν, που έχουν νοημοσύνη όση και τα τόσο αγαπητά μας κατοικίδια, τα οποία ειρήσθω εν παρόδω ταΐζουμε με ζωοτροφές. Αν χρειαστεί να επιλέξουμε για φίλο ανάμεσα σε έναν σκύλο και ένα γουρούνι η επιλογή είναι πολύ εύκολη. Έχουμε πραγματικά μια πολύ περιορισμένη αντίληψη της ζωοφιλίας!!!
Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ζώων
Το παράλογο μάλιστα έχει αποκτήσει και επίσημη διατύπωση στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ζώων, όπου διαβάζουμε: «Όλα τα ζώα γεννιούνται με ίσα δικαιώματα στη ζωή και στη δυνατότητα ύπαρξης» (άρθρο 1). Εν συνέχεια υπάρχουν διάφορα άρθρα με τα οποία μας επιβάλλεται να σεβόμαστε τη ζωή κάθε ζώου, να το φροντίζουμε και να το προστατεύουμε (άρθρο 2), να μην το κακομεταχειριζόμαστε (άρθρο 3), να αφήνουμε τα ζώα να ζουν ελεύθερα και ανενόχλητα στους φυσικούς τους χώρους σε απόλυτη συμφωνία και αρμονία με όσα προβλέπει το είδος ενός εκάστου, σεβόμενοι την αξιοπρέπειά τους (άρθρα 4, 5, 10 ), να μην τα εκμεταλλευόμαστε για λόγους διασκέδασης και διάφορα άλλα τέτοια ωραία, για να φτάσουμε στο άρθρο 9, σύμφωνα με το οποίο: «Τα ζώα που εκτρέφονται για τη διατροφή του ανθρώπου πρέπει να στεγάζονται, να τρέφονται, να μετακινούνται και να θανατώνονται χωρίς πρόκληση πόνου και αγωνίας». Με άλλα λόγια, αυτά τα ζώα μπορούμε να τα σκοτώνουμε με το γάντι και με ευαισθησία, λες και αυτό θα άλλαζε καθόλου το τελικό αποτέλεσμα: τη δολοφονία ενός ζώου με συναισθήματα, νοημοσύνη και αυταξία. Αν τώρα κάποιος διαμαρτυρηθεί ότι αυτά τα μεγαλώνουμε και τα εκτρέφουμε ακριβώς για τα καταναλώσουμε, θα του ανταπαντούσαμε ότι, αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε ο πολιτισμός μας δεν έχει κάνει και σπουδαία βήματα από την εποχή που πολλές ανθρώπινες φυλές συντηρούσαν δούλους, γυναίκες και παιδιά μόνο και μόνο για να τους φάνε στην ανάγκη, γιατί σε όλες αυτές τις περιπτώσεις τα θύματα έχουν ίδια ποιοτικά χαρακτηριστικά. Άλλοι πάλι θα μας αντιτάξουν πως και τα ζώα το ίδιο κάνουν: τρώνε το ένα το άλλο. Στην περίπτωση αυτή το «αστείο», αν θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε αστείο, συνίσταται στο γεγονός ότι ενώ διατεινόμαστε ότι είμαστε ανώτεροι και διαφορετικοί από τα ζώα, ότι έχουμε απελευθερωθεί από τη ζωότητα, από την άλλη καταφεύγουμε ακριβώς στο επιχείρημα της ζωικής φύσης, στα ζώα, παναπεί ξαναθυμόμαστε το είναι μας, επειδή τώρα μας «βολεύει», προκειμένου να δικαιολογήσουμε την κρεοφαγία μας. Δεν θα ήθελα να επεκταθώ τόσο στο γεγονός ότι η έννοια του κατοικιδίου είναι έννοια ιστορικά και πολιτισμικά καθορισμένη και συνεπώς κάτι αρκετά σχετικό, και τούτο το διαπιστώνουμε όταν κοιτάζουμε έξω από το πλαίσιο του δυτικού πολιτισμού, εκεί όπου τα τόσο αγαπητά κατοικίδια των δυτικών μπορούν να βρεθούν πολύ εύκολα στο πιάτο ενός Ασιάτη, κάτι για εμάς τόσο αποκρουστικό. Ενώ απεναντίας για εκείνους θα ήταν εξίσου αποκρουστικό και ανόσιο να φάνε ένα γουρούνι ή μία αγελάδα. Για την ώρα δεν έχει και τόση σημασία ούτε η έκταση ούτε η ένταση της σημερινής κτηνοτροφίας ούτε πότε και για ποιους λόγους ξεκίνησαν οι γενοκτονίες εμψύχων. Εκείνο που σήμερα θα ήθελα να σημειώσω είναι το πώς αντιλαμβάνομαι εγώ τη σχέση μας με τα μη ανθρώπινα και κυρίως την οπτική μέσα από την οποία θα οφείλαμε να τα προσεγγίζουμε σήμερα, οπτική η οποία χρωστά πολλά στην ανθρωπολογία, γιατί η έννοια της πολυειδικής εθνογραφίας, της μεθοδολογικής προσέγγισης που εγώ προτείνω, δεν αντιλαμβάνεται ως φίλους μόνο όσους λαούς (βλ. κατοικίδια ζώα) μοιάζουν στον άνθρωπο ή συνορεύουν με αυτόν (δηλαδή ζουν μαζί του), αλλά όλα τα ζώα όσο μακριά και αν βρίσκονται από αυτόν, όπως ακριβώς θα πρέπει να συμβαίνει και στην εθνογραφία.
Οι κοντινοί μας μη ανθρώπινοι πολιτισμοί
Στην προοπτική αυτή είναι εξόχως ενδεικτικά τα όσα γράφει η Ολλανδή φιλόσοφος και ερευνήτρια Εύα Μέιερ στο εξαιρετικό βιβλίο της Οι γλώσσες των ζώων: «Πολλοί άνθρωποι ταξιδεύουν για να διευρύνουν τους ορίζοντές τους και να αποκτήσουν καινούριες εμπειρίες, καθώς και για να γνωρίσουν νέους πολιτισμούς. Ωστόσο σε κάθε γωνία του δρόμου υπάρχουν αναρίθμητοι πολιτισμοί τους οποίους μπορείς να ανακαλύψεις – από μυρμήγκια και περιστέρια και γάτες, μέχρι κουνέλια και αγελάδες, εξαρτάται πού ζεις». Με αυτούς τους τόσο κοντινούς μας μη ανθρώπινους πολιτισμούς, τους οποίους ωστόσο αγνοούμε ή γνωρίζουμε ελάχιστα, οφείλουμε να οικοδομήσουμε κάποιο είδους διαλόγου. Από πολλές απόψεις τα ζώα βρίσκονται στη ζωή μας και επομένως θα ήταν πολύ ωφέλιμο να μάθουμε να επικοινωνούμε μαζί τους, να μιλάμε με τα άλλα είδη με τα οποία μοιραζόμαστε τον πλανήτη. Μόνο που για να το πε-τύχουμε, για να είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε τη νοημοσύνη των υπόλοιπων πλασμάτων, δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε μό¬νο τον δικό μας κώδικα επικοινωνίας. Είναι απαραίτητο να διευρύνουμε τη σκέψη μας στα άλλα είδη, να αναθεωρήσουμε παραδοσιακές έννοιες και κατηγορίες, να επανεξετάσουμε την επιστημολογική και μεθοδολογική σκευή που έχουμε στη διάθεσή μας και, αν χρειαστεί, να επινοήσουμε νέα ερμηνευτικά εργαλεία: χρειάζεται ένα γνωσιολογικό και γλωσσικό άλμα, απαραίτητο στην πολύπλοκη και πολυεπίπεδη επικοινωνία που βιώνουμε. Θα πρέπει να αντιληφθούμε πως οι απαντήσεις που ο άλλος μάς δίνει εξαρτώνται όχι μόνο από τα ερωτήματα που θέτουμε, αλλά επίσης τόσο από τον τρόπο και τους όρους που τα θέτουμε όσο και από το αν αυτά τα ερωτήματα ενδιαφέρουν τον άλλον, είναι δηλαδή σε θέση να τον υποκινήσουν πραγματικά. Δεν χρειάζεται να θεωρούμε ότι για μπορούμε να οικοδομήσουμε κάποια μορφή επικοινωνίας με τα ζώα θα πρέπει να έχουν χαρακτηριστικά όμοια ή ανάλογα των δικών μας, δεδομένου ότι κάθε είδος εξελίχτηκε με έναν εντελώς δικό του τρόπο. Γιατί ο άνθρωπος για αιώνες είχε ριχτεί στην αέναη αναζήτηση εκείνου του χαρακτηριστικού, εκείνου του ορίου, εκείνης της έννοιας, εκείνου του όρου που θα επέτρεπε να δημιουργηθεί και να διατηρηθεί η απόσταση που τον κρατά μακριά από τα ζώα.
Η «Διακήρυξη του Κέιμπριτζ για τη συνείδηση»
Είναι ενδεικτικό της στενής μας οπτικής απέναντι στα άλλα ζώα πως μολονότι η «Διακήρυξη του Κέιμπριτζ για τη συνείδηση» [7 Ιουλίου 2012] στάθηκε ένα γεγονός υψίστης σημασίας με προεκτάσεις επιστημονικές, ηθικές και φιλοσοφικές, πέρασε σχεδόν στα «ψιλά» και απασχόλησε την κοινή γνώμη λιγότερο ακόμη και από επιστημονικά θέματα άνευ ουδεμίας σημασίας και βαρύτητας. Σύμφωνα λοιπόν με το κείμενο της Διακήρυξης: «Η απουσία ενός νεοφλοιού [πρόκειται για το πιο εξελιγμένο τμήμα του εγκεφαλικού φλοιού, το οποίο έως πρόσφατα θεωρούνταν ότι διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα, καθώς είναι υπεύθυνο για τις λειτουργίες της γλώσσας, της μάθησης, της μνήμης και της αφηρημένης σκέψης] δεν φαίνεται να στερεί από έναν οργανισμό τη δυνατότητα να βιώνει συναισθηματικές καταστάσεις. Όλα τα στοιχεία συγκλίνουν προς τη διαπίστωση ότι τα μη ανθρώπινα ζώα έχουν τα νευροανατομικά, νευροχημικά και νευροφυσιολογικά υποστρώματα συνειδητών καταστάσεων και την ικανότητα να παρουσιάζουν εκούσιες συμπεριφορές. Κατά συνέπεια η βαρύτητα των αποδείξεων δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν είναι οι μοναδικοί που κατέχουν τα νευρολογικά υποστρώματα που δημιουργούν τη συνείδηση. Τα μη ανθρώπινα ζώα, συμπεριλαμβανομένων όλων των θηλαστικών και των πτηνών, και πολλών άλλων πλασμάτων, συμπεριλαμβανομένων των χταποδιών, κατέχουν τα ίδια νευρολογικά υποστρώματα». Δεν χωράει αμφιβολία ότι εν μέρει αυτή η διακήρυξη δεν κάνει τίποτε περισσότερο από το παραβιάζει ανοιχτές θύρες και να επιβεβαιώνει ό,τι οι αντιειδιστές και οι υπερασπιστές των δικαιωμάτων των ζώων υποστηρίζουν εδώ και αιώνες. Ωστόσο το ερώτημα παραμένει: Ποιος επιστήμονας, πριν μερικές δεκαετίες, θα τολμούσε να βάλει την υπογραφή του κάτω από ένα τέτοιο κείμενο, το οποίο δεν είναι παρά η πλέον ξεκάθαρη απόρριψη των τεχνητών διαχωριστικών ορίων; Σε κάθε περίπτωση δεν μπορούμε να μη σημειώσουμε την εμφάνιση «ολοένα πιο νέων και συνεχώς ισχυρότερων αποδείξεων του γεγονότος ότι ΟΛΑ τα ζώα σκέφτονται με συνειδητό τρόπο».
Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων
Με τη σειρά της, το 2017, μία έκθεση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων συμπέρανε ότι τα είδη που εκτρέφονται για διατροφικούς σκοπούς (πτηνά, χοίροι, βοοειδή, αιγοπρόβατα) φαίνεται να διαθέτουν «πολύπλοκη συνειδητή επεξεργασία». Χάρις και στην τεχνολογική πρόοδο γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρη η ομοιότητα των δικών μας γνωστικών διαδικασιών με εκείνες των άλλων ζώων, κατοικίδιων και άγριων. Εδώ και μερικά χρόνια, χάρις και στην εύστοχη λειτουργία πειραματικών μηχανισμών και εργαλείων συνεχώς πιο επινοητικών, αυστηρών και κατάλληλων για τα υπό μελέτη ζωικά είδη (και σύμφωνων προς τα ενδιαφέροντά τους), όπως επίσης στη διεύρυνση και στην εμβάθυνση των παρατηρήσεων στο πεδίο, το τεχνητό φράγμα μεταξύ ανθρώπινης και ζωικής νόησης ολοένα ξεθωριάζει και καθίσταται περισσότερο διαπερατό. Όπως έγραφε ο Ολλανδοαμερικανός πρωτευοντολόγος και ηθολόγος Φρανς ντε Βάαλ: «Αν υφίσταται μία γενικότερη τάση στο πεδίο μας είναι πως ο τοίχος ανάμεσα στην ανθρώπινη νόηση και στη ζωική νόηση άρχισε να μοιάζει με ελβετικό τυρί γεμάτο τρύπες». Παράλληλα ο πλούτος της συγκινησιακής ζωής των ζώων και ο θεμελιώδης ρόλος της για την επιβίωση φαίνεται να έχουν γίνει ένα ζήτημα κοινής λογικής για το μεγαλύτερο μέρος των επιστημόνων. Σημαντικές ακαδημαϊκές επιθεωρήσεις δημοσιεύουν πλέον άρθρα για τα συναισθήματα στα ζώα –το γέλιο στους αρουραίους, το πένθος στα κητοειδή και στους ελέφαντες, την ενσυναίσθηση στα μικρά ποντίκια ή την αποστροφή για την αδικία στους καπουτσίνους πιθήκους– και το ζητούμενο δεν είναι τώρα πια αν τα ζώα έχουν ή δεν έχουν συναισθήματα και νοημοσύνη, καθώς αυτό πλέον θεωρείται πέραν πάσης αμφιβολίας. Σε πείσμα ορισμένων σκεπτικιστών, η ανθρώπινη νόηση θεωρείται ολοένα περισσότερο «μία ποικιλία, μία υποδιαίρεση της ζωικής νόησης». Με λίγα λόγια, μπορούμε να παρατηρήσουμε μία έντονη διαδικασία αποκέντρωσης σε επιστημολογικό και μεθοδολογικό επίπεδο η οποία εκδηλώνεται προπαντός στο πλαίσιο μιας ανανεωμένης προσοχής για την οπτική των ίδιων των ζώων, μιας βαθύτερης, αυστηρότερης γνώσης των ιδιαιτεροτήτων των ατόμων και των συγκεκριμένων συνθηκών, όπως επίσης εντός της μεγαλύτερης επίγνωσης της επίδρασης των ιδεών και των μεθοδολογιών που οι ερευνητές προκρίνουν ως προς τα αποτελέσματα των ίδιων των ερευνών. Σήμερα ολοένα και περισσότεροι ερευνητές αντιλαμβάνονται ότι τα γνωστικά όρια που δείχνουν πολυάριθμα ζωικά είδη στην πραγματικότητα θα πρέπει να αποδοθούν στον τύπο και στη μορφή των ερωτήσεων που τους θέτουμε, στα πειραματικά πρωτόκολλα που χρησιμοποιούνται και γενικότερα σε μία μεθοδολογία η οποία συχνά απορρίπτει απριόρι τις παρατηρήσεις των πιο δημιουργικών και λιγότερο συχνών συμπεριφορών. Έτσι παρατηρείται η χαρακτηριστική τάση να γίνεται χαλαρότερος ο έλεγχος που οι ερευνητές ασκούν πάνω στα αιχμάλωτα ζώα, να τα θέτουν σε ευνοϊκότερες συνθήκες για να διεγείρουν το ενδιαφέρον και τη συνεργασία τους, να προσαρμόζουν σε μεγαλύτερο βαθμό τα πειράματα στις φυσικές συμπεριφορές, στα περιβάλλοντα, στα κίνητρα, στην ψυχοσύνθεση και στην ανατομία ενός εκάστου είδους. Και στις συνθήκες της φύσης ολοένα συχνότερα επιλέγεται η παρατήρηση και η κατανόηση των υπό μελέτη ζώων να γίνονται με τους «δικούς τους όρους», διευρύνοντας το βλέμμα, έτσι ώστε να προσεγγίσει καλύτερα τους ξεχωριστούς τρόπους με τους οποίους το κάθε ζωικό είδος σκέφτεται και αισθάνεται. Όπως ακριβώς, όταν επισκεπτόμαστε έναν «ξένο» τόπο ή έναν άλλο λαό, δεν θα πρέπει να θέλουμε να τους επιβάλουμε τις δικές αντιλήψεις και τον δικό μας τρόπο ζωής, με μια αποικιοκρατικού τύπου προσέγγιση, αλλά να φροντίσουμε να προσαρμοστούμε –όσο αυτό είναι εφικτό– στη δική τους ιστορικά συγκεκριμένη πραγματικότητα.
Οι άγριοι μπαμπουίνοι και τα μαθήματα από τη συμπεριφορά τους
Ως προς αυτό είναι ενδεικτικός ο απολογισμός της ερευνητικής εμπειρίας της με τους άγριους μπαμπουίνους που έκανε η πρωτευοντολόγος και βιοψυχολόγος Μπάρμπαρα Σματς. Στο πεδίο η Σματς δεν άργησε να συνειδητοποιήσει ότι οι μπαμπουίνοι δεν εκλάμβαναν καθόλου ως μία ουδέτερη και καθησυχαστική συμπεριφορά το να προσποιείται ότι αγνοεί τα υποκείμενα της μελέτης της ή πως είναι ένα στοιχείο του τοπίου, όπως επέτασσε η κυρίαρχη επιστημονική μεθοδολογία. Αντιθέτως, προκειμένου να γίνει αποδεκτή, η Σματς χρειάστηκε να μάθει να ανταποδίδει το βλέμμα των μπαμπουίνων, να αλληλεπιδρά μαζί τους, πασχίζοντας να υιοθετήσει τις κοινωνικές συμβάσεις και τους κοινωνικούς κώδικές τους: προκειμένου να συμβιώσει μαζί τους υποχρεώθηκε να υιοθετήσει ένα είναι μπαμπουίνου. Μόνο συμπεριφερόμενη ως ένα κοινωνικό ον και με τρόπο κοινωνικά ενδεδειγμένο από τη δική τους οπτική, πέτυχε η ομάδα να ενδιαφέρεται λιγότερο για την παρουσία της. Η περίπτωση της Μπάρμπαρα Σματς με τους μπαμπουίνους είναι χαρακτηριστική της ανάδυσης και της απαίτησης μιας κατά τον μεγαλύτερο βαθμό εθνογραφικής προσέγγισης στις επιστήμες της συμπεριφοράς των ζώων. Έγραφε η Σματς: «Από την πρώτη κιόλας στιγμή, αυτοί [οι μπαμπουίνοι] αποδείχτηκαν πολύ πιο έξυπνοι από εμένα, επιμένοντας να είμαι κι εγώ, ακριβώς όπως εκείνοι, ένα κοινωνικό πλάσμα εκτεθειμένο στα αιτήματα και στις ανταμοιβές της σχέσης. Δεδομένου ότι ήμουν στον κόσμο τους, ήταν εκείνοι που όρισαν τους κανόνες του παιχνιδιού και έτσι βρέθηκα αναγκασμένη να εξερευνήσω την άγνωστη επικράτεια της διυποκειμενικής σχέσης άνθρωπος-μπαμπουίνος». Παλεύοντας να υιοθετήσει τους κώδικες των μπαμπουίνων, προκειμένου να μπορέσει να τους προσεγγίσει και να τους παρατηρήσει στη φύση, δίχως να τους ενοχλεί, η Σματς περιέγραφε εκείνη τη διαδικασία μεταμόρφωσης του εαυτού της από την οποία συνοδεύεται πάντα το χτίσιμο ενός διυποκειμενικού κόσμου: «Καθώς προσπαθούσα να κερδίσω την εμπιστοσύνη τους, άλλαξα σχεδόν εξ ολοκλήρου τον εαυτό μου, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο περπατούσα και καθόμουν, τις στάσεις του σώματός μου, και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούσα τα μάτια και τη φωνή. Μάθαινα έναν καινούργιο τρόπο να υπάρχω στον κόσμο – τον τρόπο των μπαμπουίνων. […] Να με αντιμετωπίζουν ως έναν μπαμπουίνο σύντροφο αποδείχθηκε απίστευτα ωφέλιμο για την έρευνά μου από τη στιγμή που μου επέτρεψε να αποκτήσω άμεση εμπειρία ορισμένων καθοριστικών πλευρών της κοινωνίας των μπαμπουίνων».
Οι περιορισμοί του ανθρώπινου πολιτισμού
Για αιώνες υποστήκαμε και υποχρεώσαμε τα άλλα είδη να υποστούν τους «περιορισμούς του πολιτισμού μας»: μία χωροκατακτητική, επεκτατική αδιαφορία για τις άλλες μορφές ζωής και έναν στενόμυαλο και ισχυρογνώμονα ανθρωποκεντρισμό. Σήμερα οι επιστήμες της ζωικής συμπεριφοράς συναντούν εν μέρει τις οντολογίες πολυάριθμων αυτόχθονων λαών, όπου η αντίληψη των άλλων ζώων ως αισθανόμενων «προσώπων» ή «εθνών» με συνείδηση, σε θέση να μαθαίνουν και να στοχάζονται τις εμπειρίες τους, να επικοινωνούν και να προσαρμόζουν με ευέλικτο τρόπο τη συμπεριφορά τους, επέτρεψε να συλλάβουμε σημαντικές πτυχές της συμπεριφοράς των ζώων που η δυτική επιστήμη ανέκαθεν αγνοούσε. Όπως υπογραμμίζει ο Μαρκ Μπέκοφ: «Οι γνώσεις μας έχουν αλλάξει· επομένως και οι σχέσεις μας με τα ζώα πρέπει να αλλάξουν». Ότι ο σεβασμός θεμελιώνεται στη δυνατότητα ταύτισης με τον άλλον δεν είναι ασφαλώς κάτι καινούργιο, κάτι που πρώτη φορά ακούμε. Η κλωστή μας υφαινόταν ανέκαθεν με εκείνες πάρα πολλών άλλων έμβιων πλασμάτων τα οποία είναι ταυτοχρόνως ίδια με εμάς και διαφορετικά από εμάς. Η διχοτομική οπτική που αντιπαραθέτει ανθρώπους και «ζώα» γίνεται ολοένα και πιο έωλη. Αλλά πρωτίστως είναι καταστροφική: διαβρώνει τις σχέσεις εντός εκείνου του πολύπλοκου δικτύου που είναι η ζωή. Το καταδεικνύουν οι οικολογικές και κοινωνικές καταστροφές που συντελούνται. Επιπροσθέτως φτωχαίνει την κατανόηση από την πλευρά μας του κόσμου, των άλλων ζώων και του ίδιου του εαυτού μας. Σήμερα μία «πολιτισμική ανατροπή» είναι ουσιώδους σημασίας για την επιβίωσή μας. Σε ένα άρθρο που θα μπορούσε να θεωρηθεί η πνευματική διαθήκη του ο κητολόγος Ρότζερ Πέιν έγραφε ότι η επιστημονική ανακάλυψη με τις σοβαρότερες συνέπειες των τελευταίων εκατό χρόνων δεν θα ήταν, σύμφωνα με τον ίδιο, το E = mc2 (η θεωρία της σχετικότητας), η τεκτονική των πλακών ή η μετάφραση του ανθρώπινου γονιδιώματος, όσο το γεγονός ότι συνειδητοποιήσαμε πως «κάθε είδος, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, εξαρτάται από μία σειρά άλλων ειδών για να διατηρήσει τον κόσμο κατοικήσιμο για αυτό το ίδιο, και το καθένα από αυτά τα είδη εξαρτάται με τη σειρά του από ένα αλληλοκαλυπτόμενο, αλλά κάπως διαφορετικό, σύνολο ειδών, προκειμένου να διατηρήσουν τον θύλακά τους βιώσιμο για αυτά τα ίδια». Αν επιθυμούμε να έχουμε ένα μέλλον, υπογραμμίζει ο Πέιν, τίποτε δεν είναι σημαντικότερο και πιο επιτακτικό από το να διασώσουμε έναν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό έμβιων όντων. Αλλά ποια είναι εκείνα τα κίνητρα που θα μπορούσαν να κινητοποιήσουν το είδος μας σε τούτο το δύσκολο εγχείρημα; Για τον Πέιν, το κλειδί θα ήταν η έμπνευση, η έκπληξη, ο θαυμασμός, η ακρόαση της «φωνής» των άλλων ειδών, η ενσυναίσθηση. Αν καταλαβαίναμε τι λένε μεταξύ τους τα ζώα, τι σκέφτονται, τι αισθάνονται· αν καταφέρναμε να δημιουργήσουμε μαζί τους μία μορφή επικοινωνίας, έστω και στοιχειώδους, «όσο απλές και αν αποδειχθούν αυτές οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις», το είδος μας θα μπορούσε ίσως να βρει τα απαραίτητα κίνητρα, ώστε να σταματήσει την ανεξέλεγκτη διαδικασία καταστροφής που συντελείται. Ο κητολόγος προσθέτει επίσης: «Έχω δεχτεί κριτική, επειδή επένδυσα χρόνο και χρήμα προσπαθώντας να μεταφράσω αυτό που εγώ αποκαλώ “ομιλία της φάλαινας” (Whale Speak). Οι επικριτές μου διαμαρτύρονται ότι οι ανάγκες των ανθρώπων θα έπρεπε πάντα να προηγούνται των αναγκών των μη ανθρώπινων. Όμως ο λόγος που η ανθρωπότητα βρίσκεται στη σημερινή της δυσχερή θέση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι πάντα βάζαμε τις ανάγκες των ανθρώπων πάνω από τις ανάγκες της υπόλοιπης ζωής».
Η ελπίδα της αλλαγής σε μία άλλη οπτική
Η μόνη ελπίδα που μας απομένει είναι εκείνη μιας οπτικής που θα ενδιαφέρεται για τα υπόλοιπα έμβια πλάσματα, θα τους ξαναδώσει φωνή, συμφέροντα και αξία, και η οποία θα πάψει να απορρίπτει ναρκισσιστικά την ομοιότητά μας και την αλληλεξάρτησή μας, ώστε να υιοθετήσουμε μία ηθική ευθύνης και μέριμνας. Ιδιαίτερα η πολυειδική εθνογραφία παλεύει να διευρύνει την εθνογραφική έρευνα, προκειμένου να τεκμηριώσει την πολυπλοκότητα, την αλληλοσύνδεση και την αλληλεξάρτηση των ανθρώπινων και μη ανθρώπινων μορφών ζωής και την ενσυνείδητη δράση των μη ανθρώπινων ειδών εντός ευρύτερων και διαειδικών κοινωνικών ζεύξεων. Προφανώς η κλιματική κρίση και οι άλλες σημερινές οικολογικές κρίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη, παρά τον καταστροφικό, «γεωλογικό», ρόλο που ρητά αποδίδεται στον άνθρωπο (ας θυμηθούμε την έννοια του «Ανθρωπόκαινου») ωθούν έναν συνεχώς αυξανόμενο αριθμό ανθρωπολόγων να στοχαστούν το σύνθετο πλέγμα αλληλοσυνδέσεων που καθιστά εφικτή τη ζωή, παραχωρώντας με τη σειρά τους αποβλεπτική δράση σε όλες τις βιοτικές και αβιοτικές δυνάμεις με τις οποίες αλληλεπιδρούμε. Αυτή μπορεί να είναι μια ριζοσπαστική αντίληψη, αλλά θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πλήρως και να αρχίζουμε να πράττουμε αναλόγως ότι κανένα μη ανθρώπινο ζώο δεν είναι απλή μηχανή, ούτε δημιουργήθηκε για να υπηρετεί το ανθρώπινο ζώο: κάθε ζώο είναι μία ανεξάρτητη αισθητήρια οντότητα με εγγενή αξία, την οποία αξίζει να γνωρίσουμε και οφείλουμε να σεβόμαστε. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως ούτε η έννοια είδος έχει κάποια οντολογική υπόσταση και δεν είναι κάτι περισσότερο από μία χοντροκομμένη βολική κατηγορία, παναπεί μια κατασκευή, και πως το κάθε έμβιο πλάσμα στην ενικότητά του είναι μοναδικό, διαφορετικό από οποιοδήποτε άλλο, ενδοειδικά (παναπεί τόσο σε σχέση με άτομα του ιδίου «είδους») όσο και διαειδικά (δηλαδή σε σχέση με τα άτομα άλλων «ειδών»), κάτι άλλωστε που μας το επιβεβαιώνουν ολοένα περισσότερο οι σχετικές επιστημονικές έρευνες. Τι θέλω να πω σε αδρές γραμμές; Το βλέμμα της ζέβρας είναι διαφορετικό από το βλέμμα του χιμπατζή ή του ποντικιού, αλλά και το βλέμμα μιας συγκεκριμένης ζέβρας είναι διαφορετικό από εκείνο οποιασδήποτε άλλης ζέβρας: αυτό αποδεικνύεται κυρίως από το γεγονός ότι όσο και αν μοιάζουν μεταξύ τους τα πλάσματα, οι απαντήσεις τους σχεδόν ποτέ δεν είναι πανομοιότυπες ακόμη και μπροστά στο ίδιο ερέθισμα ή πρόβλημα. Είναι ενδεικτικό ότι η Λεν Χάουαρντ μελετώντας επί χρόνια τα πουλιά κατόρθωσε να συλλάβει το γεγονός ότι κάθε πουλί είχε μία δική του φωνή και μία διακριτή μελωδική «υπογραφή», ότι το κελάηδημά του τροποποιούνταν στη διάρκεια της ζωής και ποίκιλλε ανάλογα με τις καταστάσεις, και πως πολλά είδη χρησιμοποιούσαν διαφορετικά ηχητικά σήματα για να δηλώσουν διαφορετικούς τύπους κινδύνου, ανάλογα, για παράδειγμα, με το αν οι απειλές προέρχονταν από κάτω ή από ψηλά αποδεικνύοντας έτσι ότι κάθε πουλί είναι ένα ξεχωριστό άτομο, διαφορετικό από τους ομοίους του, όχι μόνο ως προς την εξωτερική εμφάνιση, αλλά και όσον αφορά τη συμπεριφορά, τις ικανότητες, την ιδιοσυγκρασία. Πού θέλω να καταλήξω; Ας υποθέσουμε ότι ο κόσμος ολόκληρος είναι ένας κήπος και το σώμα ενός ζώου ένα σπίτι. Κάθε σπίτι έχει έναν ορισμένο αριθμό παραθύρων τα οποία βλέπουν σε αυτόν τον κήπο: ένα παράθυρο φωτός, ένα παράθυρο ήχου, ένα παράθυρο όσφρησης, ένα παράθυρο γεύσης και έναν μεγάλο αριθμό παραθύρων αφής. Ανάλογα με το πώς είναι κατασκευασμένα αυτά τα παράθυρα, ο τρόπος με τον οποίο ο κήπος φαίνεται από το σπίτι αλλάζει. Ο κήπος που εμφανίζεται στο δικό μας ανθρώπινο βλέμμα είναι θεμελιωδώς διαφορετικός από εκείνον που παρουσιάζεται σε ένα άλλο ζώο. Ακόμη και αν υποθέσουμε, κάτι όχι τόσο δεδομένο, ότι το σπίτι του ανθρώπου είναι μεγαλύτερο από εκείνο του τσιμπουριού, με περισσότερα παράθυρα που βλέπουν σε έναν μεγαλύτερο κήπο, και πάλι εμείς εξακολουθούμε να είμαστε κολλημένοι σε ένα απ’ όλα, κοιτάζοντας έξω, το Umwelt (περιβάλλον) μας εξακολουθεί να είναι περιορισμένο∙ απλώς δεν το αισθανόμαστε έτσι. Για εμάς, είναι απέραντο. Είναι το μόνο που γνωρίζουμε, και έτσι εύκολα το μπερδεύουμε με όλα όσα υπάρχουν για να γνωρίσουμε. Αυτή είναι μια ψευδαίσθηση, η οποία ισχύει για κάθε ζώο. Για παράδειγμα δεν μπορούμε να αισθανθούμε τα αμυδρά ηλεκτρικά πεδία που αισθάνονται οι καρχαρίες και οι πλατύποδες. Δεν είμαστε μυημένοι στα μαγνητικά πεδία που ανιχνεύουν οι κοκκινολαίμηδες και οι θαλάσσιες χελώνες. Δεν μπορούμε να εντοπίσουμε τα αόρατα ίχνη ενός ψαριού που κολυμπάει, όπως μπορεί μια φώκια. Αδυνατούμε να αισθανθούμε τα ρεύματα αέρα που προκαλεί μια μύγα που πετάει, όπως μπορεί μία περιφερόμενη αράχνη. Τα αυτιά μας δεν μπορούν να ακούσουν τα υπερηχητικά καλέσματα των τρωκτικών και των κολιμπρί, ούτε τα υποηχητικά των ελεφάντων και των φαλαινών. Τα μάτια μας δεν μπορούν να δουν την υπέρυθρη ακτινοβολία που ανιχνεύουν οι κροταλίες ή το υπεριώδες φως που αντιλαμβάνονται τα πτηνά και οι μέλισσες. Ακόμη και όταν τα ζώα μοιράζονται τις ίδιες αισθήσεις με εμάς, τα Umwelten (περιβάλλοντά) τους μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά. Υπάρχουν ζώα που μπορούν να ακούνε ήχους σε αυτό που σ’ εμάς μοιάζει με απόλυτη σιωπή, να βλέπουν χρώματα σε αυτό που μας φαίνεται σαν πλήρες σκοτάδι και να αισθάνονται δονήσεις σε αυτό που εμείς αισθανόμαστε ως απόλυτη ακινησία. Υπάρχουν ζώα με μάτια στα γεννητικά τους όργανα, αυτιά στα γόνατά τους, μύτες στα άκρα τους και γλώσσες σε όλο τους το δέρμα. Οι αστερίες βλέπουν με τις άκρες των βραχιόνων τους και οι αχινοί με ολόκληρο το σώμα τους. Ο τυφλοπόντικας με μύτη αστερία ψηλαφεί με τη μύτη του, ενώ ο μανάτος χρησιμοποιεί τα χείλη του. Στα χταπόδια προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση η μορφή διάχυτης νοημοσύνης, όπου δεν μπορεί πλέον να εφαρμοστεί «ο συνηθισμένος διαχωρισμός μεταξύ σώματος και πνεύματος»: πράγματι μονάχα το ένα τρίτο των νευρώνων τους βρίσκεται στον κεντρικό εγκέφαλο, ενώ τα υπόλοιπα δύο τρίτα είναι τοποθετημένα στους βραχίονές τους, ο καθένας από τους οποίους διαθέτει ένα, σε μεγάλο βαθμό αυτόνομο, περιφερειακό νευρικό σύστημα. Εν ολίγοις κάθε είδος είναι περιορισμένο από κάποιες απόψεις και απελευθερωμένο από άλλες. Για αυτόν τον λόγο είναι βλακώδες και παιδαριώδες να θέλουμε να κατατάσσουμε τα ζώα ανάλογα με την οξύτητα των αισθήσεών τους και τα εκτιμούμε μόνο όταν οι ικανότητές τους ξεπερνούν τις δικές μας ή είναι ισοδύναμες των δικών μας. Δεν πρέπει να υποκλινόμαστε ή να απαιτούμε την υπεροχή, αλλά να θαυμάζουμε την ποικιλομορφία. Τα ζώα δεν είναι απλά υποκατάστατα των ανθρώπων, ούτε υλικό για συνεδρίες ιδεών. Έχουν μία ολοδική τους αξία. «Κινούνται πλήρη και ολοκληρωμένα, προικισμένα με προεκτάσεις των αισθήσεων που εμείς έχουμε χάσει ή δεν αποκτήσαμε ποτέ, ζουν με φωνές που εμείς δεν θα ακούσουμε ποτέ» έγραψε ο Αμερικανός φυσιοδίφης Henry Beston. «Δεν είναι αδέλφια μας, δεν είναι υποτελείς μας, είναι άλλα έθνη, παγιδευμένα μαζί μας στο δίχτυ της ζωής και του χρόνου, συγκρατούμενοι του μεγαλείου και του μόχθου της γης».
Η έμβια κοινότητα είναι υβριδική, διασυνδεδεμένη και αλληλεξαρτημένη.
Η αναγνώριση της συναισθηματικής και της γνωστικής ζωής των μη ανθρώπινων είναι κρίσιμης και καταλυτικής σημασίας για τον τρόπο με τον οποίο θα καθορίσουμε τις σχέσεις μας με τα άλλα είδη και τα όρια που οφείλουμε να θέσουμε. Καθίσταται επιτακτικό και επείγον να πάψουμε να σκεφτόμαστε τους άλλους έμβιους οργανισμούς με τους όρους αντικειμένων ή ανόητων φυσικών μηχανών άνευ συναισθημάτων, να υιοθετήσουμε μία κουλτούρα που θα μας επιτρέπει να τα αντιλαμβανόμαστε ως υποκείμενα και ως συντρόφους, και να κατανοούμε τις φωνές τους, ώστε να μπορέσουμε να φανταστούμε μία κοινωνία η οποία να υποδεχτεί επίσης τις ανάγκες τους και τα συμφέροντά τους.
Η ουτοπία μιας κοινότητας των έμβιων
Ο φιλόσοφος Άλντο Καπιτίνι, εκ των ιδρυτών της Χορτοφαγικής Εταιρείας της Ιταλίας, επιχείρησε να σκεφτεί την ουτοπία μιας κοινότητας των έμβιων η οποία θα περιλάμβανε όλους, με τις αντίστοιχες διαφορές τους, αλλά σε μια κίνηση μεταμόρφωσης η οποία οδηγεί προς μια προοδευτική αρμονία, προς ένα κοινό πεπρωμένο απελευθέρωσης, σε μια απελευθερωμένη πραγματικότητα που θα συμπεριλαμβάνει άπαντες. Ο Καπιτίνι όχι μόνο αποκλείει το ενδεχόμενο η διαφορά και το χάσμα μεταξύ ανθρώπινων και μη ζώων να μπορεί να δικαιολογήσει την κυριαρχία του ανθρώπου σε βάρος του ζώου, αλλά ωθείται ακόμη πιο πέρα καθώς έχει στο μυαλό του μία κοινή πάλη η οποία θα οδηγούσε σε μια βαθιά μεταμόρφωση τόσο των ανθρώπων όσο και των μη ανθρώπινων. «Αν το ανθρώπινο άτομο» θα γράψει ο Καπιτίνι «εξετάζοντας τις δυνατότητές του, είναι τόσο πολύπλοκο, γιατί να μη θεωρήσουμε ότι και στο ζωικό άτομο μπορεί να ξυπνήσουν, να ενεργοποιηθούν, ανέκδοτες ιδιότητες, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα έμεναν αδρανείς; Είναι τέτοια η αξία της συνάντησης με το ζώο, εκείνης της αίσθησης σιγουριάς που αυτό θα πρέπει να νιώσει πλάι μας, που θα πρέπει να το αφήνει έκπληκτο, μετά τον τρόμο των σφαγών που η ανθρωπότητα διαπράττει σε βάρος τους». Είναι επομένως δική μας υποχρέωση, συνεχίζει, να κάνουμε τα απαραίτητα βήματα προς τα μπρος σε αυτήν την πορεία απελευθέρωσης: εμείς, οι άνθρωποι αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες ελπίδας, προσέγγισης, γλώσσας, ομόνοιας, με την πεποίθηση ότι ακόμη και αν την παρούσα στιγμή τα ζώα δεν έχουν ακριβή επίγνωση του ορίζοντα προς τον οποίο μπορούν να πορευτούν, θα την αποκτήσουν». Με άλλα λόγια η εικόνα που έχουμε εδώ είναι εκείνη της μεσσιανικής προφητείας του Ησαΐα, ΙΑ΄, 6: «τότε θα κάθεται ο λύκος/ συντροφιά με το αρνί/ και θα κοιμάται ο πάνθηρας/ με το κατσίκι αντάμα./ Το μοσχαράκι και το λιονταρόπουλο/ θα βόσκουνε μαζί/ κι ένα μικρό παιδί/ θα τα οδηγεί». Σας ευχαριστώ.
